Di metna destûra bingehîn ya Ermenîstanêde li hemberî tu welatekî îdîaya erdnîgarîyê nîne:berdevkê wezîreta karên der sûcdarîyên ji Bekûyê tên berteref dike
Berdevka wezîreta Ermenîstanêye karên der Anî Badalyanê 4 ê cotmehê li ser pirsa “Armênpress”ê li ser gotinên şerker yên ku di van demên dawî de ji Adirbêcanê zêdetir tê bihîstin, şîrove kir. Rojtira dinê berdevkê wezîreta Adirbêcanêye karên der li ser daxuyanîyên berdevka wezîreta Ermenîstanêye karên der daxuyanîyek da. Di vê derbarê de “Armênprêss” ê daxwaz ji Anî Badalyanê kir ku bersiva çend pirsên me bide.
– Xanim Badalyan, li ser şîroveya We ya 4 ê cotmehê, berdevkê wezîreta Adirbêcanêye karên der got ku ji lêkolîna biryara dadgeha bilind ya Ermenîstanê ya derbarê rêziknameya xebatên hevpar yên komîsyonên dîyarkirina sînorên Ermenîstanê û Adirbêcanê, wan destnîşan kir ku ev biryar daxwazên axa Adirbêcanê di destûrê de zêdetir dike. Hûnê li ser vê yekê çi bêjin?
– Biryara dadgeha destûra bingehîn pir eşkere û raste-rast dibêje ku sala 1990 da tenê ew bendên daxuyanîya serxwebûna Ermenîstanê xwedî hêza destûrî ne, ku bi rastî di xalên destûra bingehîn ya Ermenîstanê de hatine îfade kirin. Û ji ber vê yekê, tiştê ku di metna li dû pêşgotina destûra bingehîn ya Komara Ermenîstanê de nehatîye nivîsandin, ango di xalên destûra bingehîn de, nikare ji destûra bingehîn re bê jimartin û bi tenê cîhê şîroveyek din nemaye, nemaze ku Rêzdar dadgehê destnîşan kir ku di biryarên xwe yên berê de ti helwestek din nehatîye destnîşankirin: Ji ber vê yekê, prînsîpên bingehîn yên dewletbûna Ermenîstanê û armancên neteweyî yên ku di pêşgotina destûra bingehîn ya Ermenîstanê de hatine destnîşan kirin ew in ku di metna paşîn ya destûra bingehîn ya Ermenîstanêda de hatine dîyar kirin û li wir tiştek tune ku li hember welatekî wekî îddîaya erdî bê şîrove kirin.
– Berdevkê wezîreta Adirbêcanêye karên der destnîşan kir ku di qanûnên din yên qanûnî yên Komara Ermenîstanê de jî li dijî Adirbêcanê îdîayên erdî hene.
– Komara Ermenîstanê çend cara di asta herî bilind de ev mijar rawestîyaye. Beşa 3 a ya xala 5 a destûra bingehîn ya Komara Ermenîstanê destnîşan dike ku peymanên navneteweyî yên ku hatine erêkirin ji yasayên navxweyî yên Komara Ermenîstanê xwedî hêzeke qanûnî bilindtir in. Gotina wê gotarê bi vî rengî dîyartir e: “Di navbera peymanên navneteweyî yên ku ji hêla Komara Ermenîstanê ve hatine pejirandin û normên qanûnê de nakokî çêdibin, normên peymanên navneteweyî têne sepandin”. Di beşa lihevkirî ya pêşnûmeya peymana “Ji bo avakirina aştî û têkilîyên navdewletî yên di navbera Ermenîstan û Adirbêcanê” de maddeyek heye ku tê de tê gotin ku alî ji hev tu daxwazên erdî tune ne û destnîşan dikin ku di pêşerojê de daxwazên wiha nekin. Madeyek jî heye ku tu alîyek nikare serî li qanûnên xwe yên navxweyî bide ku cîbicîkirina peymana aşîtîyê têk bibe. Bi gotineke din, dema ku peymana aşîtîyê ji alîyê Ermenîstan û Adirbêcanê ve bê îmzekirin, ji alîyê dadgeha destûra bingehîn ve encamnameya pabendbûna bi destûra bingehîn werbigire û ji alîyê meclîsa neteweyî ya Ermenîstanê ve bê erêkirin, wê ji hemû qanûnên navxweyî zêdetir xwedî hêzeke hiqûqî be. Ji ber vê yekê, encamdana peymana aşîtîyê dê her fikarên Ermenîstan û Adirbêcanê li ser qanûnên cuda yên her du welatan, heke hebin, ji holê rake.
– Berdevkê wezîreta Adirbêcanêye karên der her wiha gotîye, dilsozîya Ermenîstanê bi danezana Alma-Atayê re nayê wê wateyê ku Ermenîstan ji Adirbêcanê xwedî îdîaya erdî nîne, ji ber ku daxuyanîya Alma-Atayê tu têkilîya wê bi mijara ku sînorên Adirbêcanê li ku derê ne.Dewletên endamên Hevalbendîya Welatên Serbest derbaz dibin û kîjan herêm girêdayî welêt in.
– Ew şîrove bi tevahî negunca ye, ji ber ku di sala 1991 de danezana Alma-Atayê ya 21 ê kanûnê de bi zelalî tê gotin ku alî yekparçeyîya axa hev û têknedana sînorên heyî nas dikin. Ji ber vê yekê, welatên ku danezana Alma-Atayê îmze kiribûn, yekparebûna herêmên dê yûrê yên Komarên Sovyêtê di dema hilweşîna Yekîtîya Sovyetê de û sînorên îdarî yên nav komarê de dê yûrê wek sînorê dewletê nas kirin. Û ew sînor têne zanîn û nexşeyên ku van sînoran îfade dikin hem li Ermenîstanê û hem jî li Adirbêcanê hene.
Bi awayê, peyva peymana aşîtîyê ya ku dibêje ku alî di pêşerojê de li hember hev xwedîyê îddîayên erdî nebin, xuya dike ku îdîayên Adirbêcanê yên ku dibêje Ermenîstan xwedî “vebijarkek paşve” ye ku ji Adirbêcanê re îddîayên axê heye, pûç dike.
Û şirovekirina daxuyanîya Alma-Atayê, ku di daxuyanîyên berdevkê wezareta Adirbêcanêye karên der de heye, dibe ku bi rastî tê wê wateyê ku Adirbêcan bi xwe ji Ermenîstanê daxwazên axa xwe heye, ew tenê dixwaze perdeyek dûman çê bike da ku wê bi tawanbaran veşêre derhênerîya Ermenîstanê kir.
– Berdevkê wezîreta Adirbêcanêye karên der careke din amaje bi bidestxistina çek û kelûpelan ji alîyê Ermenîstanê ve kir û ew yek bi mîlîtarîzekirina mezin bi nav kir.
– Heger em lêçûnên leşkerî yên Ermenîstan û Adirbêcanê hem bi jimarên mûtleq, hem bi nisbet û hem jî bi cûreyên çekên hatine kirîn bidin ber hev, em ê bibînin ku kî mîlîtarîzekirina girseyî pêk tîne. Berevajî vê, serkirdayetîya payebilind ya Komara Ermenîstanê radigîhîne ku ew ê konsepteke ewlehîyê tenê li ser bingeha artêşê nepejirînin û birêkûpêkkirina têkilîyên bi cînarên xwe re û sazkirina aşîtîyê li herêmê girîngîyek girîng dibîne beşek ji konsêpta wê ya ewlehîyê. Û serkirdayetîya bilind ya Adirbêcanê radigîhîne ku erka wan ya sereke xurtkirina şîyanên leşkerî ye.
Zêde nîne ku em bi bîr bînin ku Ermenîstanê gelek caran ji Adirbêcanê re pêşnîyar kirîye û hîn jî pêşnîyara çêkirina mêxanîzmayên hevdu kontrolkirina çekan dike û Adirbêcan vê pêşnîyarê bêbersiv dihêle, her ku diçe li hember Komara Ermenîstanê rêtorîka êrîşkartir dike. Ez careke din destnîşan dikim ku Komara Ermenîstanê ji xeynî parastina xwe li hember êrîşên mûhtemel, tu rojeva êrîşê tuneye. Di vê navberê de, Adirbêcan hema rojane gefan li Komara Ermenîstanê dixwe.
– Berdevkê wezîreta Adirbêcanêye karên her wiha dîyar kir ku Ermenîstan ji bo ku beşdarî lûtkeya COP-29 a meha mijdarê li Bekûyê bê lidarxistin nebin, ji lîderên cîhanê kampanyayê dide. Hûn ê vê yekê çawa şîrove bikin?
– Dixwazim bala we bikişînim ser wê yekê ku berdevkê wezîreta Adirbêcanêye karên der bi tu awayî bersiv nedaye pirsên di şîroveya min ya 4 ê cotmehê. Ew pirs ev bûn: ma Adirbêcan li dijî Komara Ermenîstanê amadekarîya êrîşan dike, yekparçebûna axa Komara Ermenîstanê nas nake, rojeva aşîtîyê red dike? Gotinên êrîşkar yên Bekûya fermî, redkirina pêşnîyarên îmzekirina peymana aşîtîyê tevî xalên lihevhatî, dike ku gelek pisporên ermenî û navneteweyî destnîşan bikin ku Adirbêcan wê COP-29 bikar bîne da ku perdeya duxanê ya rewabûnê çêbike da ku di demek nêzîk de rewşê zêde bike. Digel vê yekê, hejmara analîzên weha zêde dibe. Gelek analîst di wê bawerîyê de ne ku ji bo dûrxistina pêrspektîveke wiha, pêdivî ye ku berî COP-29 naveroka lihevhatî ya peymana aşîtîyê bê îmze kirin, wekî din, bêyî wê, serokên ku diçin Bekûyê dibe ku bêhemdî bibin germker. Ermenîstan ji alîyê xwe ve dibêje ku ew ji bo mantiqa îmzekirina peymana aşîtîyê berîya COP-29 amade ye. Dixwazim tekezî li ser wê yekê bikim ku Komara Ermenîstanê piştgirî da biryara COP-29 li Bekûyê ku weke amûreke pêbawerîyê di navbera alîyan de û aşîtîya li herêmê pêk bê û em naxwazin ev biryar ji bo armanca berovajî vê bê bikaranîn.
