Di der barê stansîya Ermenîstanêye atomîda alîyê tirka dîsa  aktîv bûye

Nava van 3 salên dawîda Tirkîya û Adirbêcan ku tu firsendê ji dest nedane, ji platform û civînên navneteweyî bi berdewamî deng didin ku  stansîya Ermenîstanêye atomî xeternake û ew gerekê bê girtin.

Ev herdu dewletên tirk bi ser neketin, ji ber ku ênerjîya atomî ew qada ku pêşî lê nirxandinên têknîkî lê hene.

Hilbet ev nayê wê maneyê ku nirxandinên sîyasî bêqîmet dibin, lê di wan salan da Ermenîstan di statûyeke din de bû, bi “dengê” cuda bû û li gel nirxandinên pîşeyî-têknîkî yên navneteweyî yên der bare stansîya atomî de karîbû dengê tirkan bêbandor bike.

Tirkîya û Adirbêcan îro jî dev ji daxuyanîyên xwe yên sîyasî bernadin, ku niha bingeheke wan ya aborî û sîyasî jî heye. Bi gotineke din, li Tirkîyayê stansîya atomî tê çêkirin, stratejîyeke wê ya cidî ya hinartina ênerjîyê heye û bi awayekî xwezayî ji bo wê dewletê sûdmende ku stansîya atomî nebe û di paşerojê de jî di vî warî de girêdayî Tirkîyayê bibe.

Salên 2000 an de, Yektîya Avropayê şêwir li me kir ku em sansîya atomî dadin, ezmûnan nîşan da ku dema em di biryara xwe ya negirtina wê de sekinîn (ji hêla hemî pîvanên teknîkî û aborî ve hatî îzbatkirin), em bi serketî derketin.

Bi taybetî ji ber ku pisporan her dem digotin ku stansîayên atomî ji yên termal paqijtir dixebitin.Niha komîsyona Avropî jî enerjîya nukleerî “kesk” ragîhand (qedexeya sîyasî ya dubare ya muhtemel hat rakirin). Ji me re dimîne ku em di çarçoveya serxwebûna ênêrjîyê û ewlehîya welatê xwe de li ber çavan bigirin û li ser pêşxistina ênêrjîya atomî berdewam bin.

Serokkomarê Adirbêcanê Îlham Alîyêv ku pêşwazîya serokê ajansa navneteweyî, ya ênêrcîya atomî Rafayêl Grosî kir, got ku “Stansîya ji bo Adirbêcanê, Tirkîyayê, Ermenîstanê û tevahîya herêmê qezîyake mezin ya nukleerî çêdike, bi têknolojîyên kevin dixebite û pirsgirêkên têknîkî yên cidî hene”. Bi awayekî xwezayî, çapemenîya Adirbêcanê dê behsa tiştên ku Grosî gotîye, nakin. Li şûna vê emê agahdar bikin ku ji nişkêva ev ehmeqîya azêrîya di nav raya giştî ya me de pêk neyê. Lê berî wê, em çend rastîyên pêwîst bînin ziman.

Sala 2010 a nîsan: civîna 11 emîn ya civata ewlekarîya ênêrjîya atomî li Yêrêvanê ye. Endamên konseyê nûnerên Ermenîstanê, Almanyayê, Ştatên Amêrîkayêye Yekbûyî, Fransîyê, Rûsîyayê, Aûstralîyayê, Brîtanya Mezin û Çêxnîyayê ne. Li ser heqaretên tirkan, min ji serokê konseya ewlehîya ênêrjîya atomî Adolf Bîrkhofêr (Almanîya) xwest ku li ser rewşa stansîya meye atomî biaxive.

Bîrkhofêr bi amadebûna rojnamevanan ragîhand: “Ji ber ku stansîya Ermenîstanêye atomî dîsa kar dike, gelek tedbîrên ewlehîyê hatin girtin. Di encamê de stansîya  Ermenîstanêye atomî îro bi tevahî cûda xuya dike. Û divê bê gotin ku ew bi tevahî stansîyayên ênêrjîya  atomî yên bi heman rengî yên cîhanê re bi tevahî tê berhev kirin. Rêvebirên Ermenîstanê û xebatkarên ku stansîya atomî dimeşînin gelek girîngîyê didin xebitandin, pêbawerî û ewlehîya stansîyayê”.

Tedbîrên ewlehîyê îro nesekinîn. Weke ku di dema karkirin stansîya atomî de, asta ewlehîyê bi rêkûpêk tê bilind kirin û erê, îro, tu rêxistinek pîşeyî ya navneteweyî yan komeke pispor yan şandeyek çavdêrîyê li ser xetereya stansîyayê neaxivîye. Her wiha ne alîyê Rûsyayê, ne alîyê Avropayê jî ku ewqas dixwest stansîya atomî bigire û ne jî alîyê Amêrîkayê.

Pispor Rîçard Rûson, ku gotarên wî di “Foreign Policy Journal” de hatin weşandin, carekê li dijîstansîya atomî dest bi kampanyayek kir. Çi qewimî? Rûson li akademîya dîplomasî ya Adirbêcanê li Bakûyê pisporê têkilîyên navneteweyî bû. Yanî vî pisporê rojavayî ji rayedarên Adirbaycanê aylixê distîne. Bi kurtasî ji wîra dibêjin ajanê bandora Adirbêcanê.

Her wusa, em werin rojên xwe. Sala 2022 a  4 ê cotmehê de heyeta bi serokatîya serokê giştî yê ajansa ênêrjîya atomê ya navneteweyî Rafayêl Grosî, serdana stansîya atomî ya Ermenîstanê kiribû. Erê, heman Grosî yê ku Alîyêv li ser metirsîya îdîaya me ya stansîya atomî jê re got. Grosî pir kêfxweş bû ku destnîşan kir ku ji seredana wî ya berê ve, karên piralî yê li qereqolê hatine kirin, ku bê guman dê xebata ewledar û pêbawer ya pêşerojê garantî bike: “Îro firsenda min çêbû ku ez bi çavên xwe keda mezin ya ku li stansîya Mêsamorê hat meşandin bibînim û ez pê bawer bûm ku hûn bi rastî jî piştgirîya ku ji hêla  ve hatî dayîn heq dikin. Bi heman ruhî xebatên xwe bidomînin û emê ji bo piştgirîya we her tiştî bikin”,- serokê giştî yê ajansa ênêrjîya atomê ya navneteweyî gotîye.

Berîya wê jî di 27-29 ê îlonê heman salê de heyeta Ermenîstanê beşdarî civîna 66 emîn ya konfêransa giştî ya   serokê giştî yê ajansa ênêrjîya atomê ya navneteweyî ku li Vîyênayê hat lidarxistin.Di çarçoveya wê civînê de, şanda Ermenîstanê bi nûnerên Amêrîkayê yên berpirsê bikaranîna aştîyane û ewlehîya ya têknolojîyên atomî re civîyan. Civîn bi bandor bû.

Sala 2022 a  21-25 sibatê de bi mijara “Xwe-nirxandina çanda ewlehîya fîzîkî ya  mîsyona pispor” ya stansîya atomî hat lidarxistin. Armanca mîsyonê ew bû ku bi encamên xwenirxandina çanda ewlehkarîya fizîkî ya li qereqolê pêk hat, were naskirin. Li gorî encaman, di civîna dawî ya 25 ê sibatê de, pisporan xebatên ku ji alîyê stansîyayê ve hatîye meşandin bilind nirxand.

Sala 2019 a, nûnerên ajansa navneteweyî, ya ênêrcîya atomî  meha cotmehê  li Ermenîstanê bûn. Salên 2012-2018 a 29 ê cotmehê de nûnerên karûbarê kontrolkirina navxweyî ya  ajansa navneteweyî, ya ênêrcîya atomî   yê ji bo nirxandina bernameyên hevkarîya teknîkî yên ji bo dirêjkirina dema xebatê ya stansîya atomî bûn û pispor jî di nav mîsyonê de bûn.

Hevkarî bi bandor bûye. Em gihîştin hezîrana sala 2019 a  Di vê demê de,  koma ajansa navneteweyî, ya ênêrcîya atomî  peyamek belav kir ku “Ermenîstan di warê bihêzkirina bingeha xwe ya normatîv de di warê ewlehîya nukleerî û radyasyonê de pêşkeftinek çêkiriye.” Ev yek di peyama ajansa navnetewî ya enerjîya atomê de, ku bi kurtî encamên erkê heft rojan yê komê radigihîne, hatîye dîyarkirin. Her wiha, stansîya Ermenîstanêye atomî hertim ji hevkarîya navneteweyî re vekirî ye û heye, ev mîsyon li ser daxwaza hukumeta Ermenîstanê pêk hat û ji hêla ajansa rêziknameya nukleerî ya Ermenîstanê ve hate organîzekirin. Komê destnîşan kir ku Ermenîstan ji sala 2015 a û vir ve bi pejirandina stratejîya rêveberîya bermahîyên radyoaktîv û sotemenîya xerckirî û xurtkirina vekolînên têkildarî amadekarî û bersivdayina acîl de pêşkeftinek bi dest xistiye.

Gulana sala 2019 a,  ajansa navneteweyî, ya ênêrcîya atomî dîsa li Ermenîstanê bû. Di wê demê de derhêner ne Grosî nîbû, lê Yûkîa Amano bû, ku cara duyemîn di sala 2012 a de serdana stansîya atomî dikir. “Ji hingî ve xebatek mezin li santralê hat kirin, bi mebesta hem zêdekirina ewlehîyê û hem jî dirêjkirina jîyana xebitandinê ya stansîya atomî.”Bi awayê, ji ber ku  ajansa navneteweyî, ya ênêrcîya atomî  dijberî nekir û “pirsgirêk nabîne” ji bo  Ermenîstan ku bibe xwedî stansîyake nû (me li ser vê yekê peyîvî, A. M.), Amano pirsek di derbarê hilbijartina cîhê ji bo avakirina nû de kir. Rêveberê giştî yê ajansa navneteweyî, ya ênêrcîya atomî  ji stansîya atomî veqetîya û kêfxweşîya xwe anî ziman. Bê guman, em dikarin jimartinê bidomînin û di sala 1995 da ji nû ve destpêkirina bloka 2 emîn, ya stansîyayê “dakevin”. Piştî wê, heta îro, stansîya atomî bi rêwerzên pispor yên navneteweyî dixebite.

Em vegerin ser hevdîtina Alîyêv-Grosî. Bersiva Grosî ya ji bo axaftina Alîyêv kurte (di sohbeta rojnamevanên Adirbêcanê de). “Li wir (li Ermenîstanê, – A. M.) mîsyona  ajansa navneteweyî, ya ênêrcîya atomî  heye, em di têkilîyên xwe yên bi hevkarên xwe yên ermenî re mijarên dabînkirina standartên ewlehîyê nîqaş dikin.

Ajansa navneteweyî, ya ênêrcîya atomî avahîyek pispore, û ewê ji vê zêdetir nebêje. Emê hewl bidin bersiva nexwendewarîya pîşeyî û sîyasî ya alîyê tirk bidin. Berîya her tiştî, dema ku Enqere û amûra wê ya Bakûyê behsa xeternakbûna stansîya atomî dikin, ev tê wê wateyê ku ew hemû raporên pîşeyî-têknîkî û alîyên raporên di van sê dehsalan de yên derbarê stansîya atomîde dipirsin.

Wê demê eger stansîya Ermenîstanêye atomî ji bo herêmê xeternake, çima alîyê tirk di sala 2020 da gefa êrîşa li ser stansîyayê xwar? Di wê rewşê de wê herêm neketa metirsîyê?

Em bînin bîra xwe ku di tîrmeha  sala 2020 a  nûnerê wezîreta parastinê ya Adirbêcanê bi kurtbînîyek ehmeqî gava ku gef xwar ku Adirbêcan dê êrîşek mûşekî li stansîya atomî bike, rawestîya. Serokê çapemenîyê Vagîf Dargyaxlî got: “Divê alîyê ermenî ji bîr neke ku pergalên mûşekî yên herî nûjen yên di cebilxaneya artêşa Adirbêcanê de rê didin ku bi rastîyeke mezin li stansîya  Mêsamorê bixin û ev yek ji bo Ermenîstanê bibe sedema felaketeke mezin”.

Yanî li gor mantîqê tirkan heke mûşekan biavêjin felaket tenê ji bo Ermenîstanê ye, lê heke  stansîya normal bixebite xeterî li ser tevahîya herêmê ye.

Bi awayê, Grosî wê demê ji daxuyanîya azêrîyan agahdar bû. Alîyê ermenî dilgiranîya xwe ji gefên wezîreta parastinê ya Adirbêcanê ya ji bo êrîşa mûşekî ya li ser stansîya Mêsamorê nîşan da û da zanîn ku daxuyanîyên bi vî rengî bi tenê hemû pîvanên hiqûqa mirovahî ya navneteweyî binpê dikin, ne tenê ji bo Ermenîstanê pirsgirêkek cidî ye, lê ji bo ewlehî û aramîya tevahîya herêmê jî. Alîyê Ermenîstanê bal kişand ser vê yekê ku gotinên şermezarker yên Adirbêcanê li bara hedefgirtina stansîyayê ji bilî nîşana eşkere ya têrorîzma dewletê ye.

Ji alîyê meva em vê yekê jî lê zêde bikin ku alîyê tirka bi awayekî rêkûpêk dayîna agahîyên şaş yên derbarê stansîa Ermenîstanê de ji civaka navneteweyî re jî dîyardeyeke eşkere ya terorê ye. Ji ber ku ew yek armancê dişopîne: Ermenîstanê ji pêrspektîvên geşepêdana ênêrjîya atomî û ewlekarîya ênêrjîyê bêpar bike. Ji ber vê yekê divê alîyê ermenî di vî warî de, çi ehmeqî, çi buxtan û çi jî gotegot be, ti daxuyanîya alîyê tirk paşguh neke.